Στη Λέσβο οι επισκέπτες που αναζητούν χριστιανικά μνημεία, θα βρουν μεγάλο ενδιαφέρον στους ναούς και τα μοναστήρια που είναι διάσπαρτα στο νησί.
Ναοί
Ο εντυπωσιακός ναός είναι από τις πρώτες εικόνες που βλέπει ο ταξιδιώτης στη Λέσβο. Τα εγκαίνιά του έγιναν το 1935. Αρχιτέκτονας ήταν ο Λέσβιος Αργύρης Αδαλής, ο οποίος ήταν μαθητής και στη συνέχεια συνεργάτης των γνωστών Γερμανών αρχιτεκτόνων Χάνσεν και Τσίλερ. Ο ναός φέρει πολλά γοτθικά, νεοκλασικά και μπαρόκ στοιχεία, ενώ τα εξωτερικά διακοσμητικά είναι έργο του ζωγράφου και γλύπτη Νικ. Κεσανλή. Παρόμοιος αρχιτεκτονικά είναι και ο ναός των Ταξιαρχών στην ομώνυμη περιοχή της Μυτιλήνης κοντά στο αεροδρόμιο, έργο επίσης του Α. Αδαλή.
Ο ναός «Η Κοίμηση της Θεοτόκου», περισσότερο γνωστή ως Παναγία της Αγιάσου, είναι από τα πιο σημαντικά προσκυνήματα του νησιού, με πλούσια ιστορία, που ξεκινά από την περίοδο της Εικονομαχίας. Αρχικά, όταν ακόμη δεν υπήρχε ο οικισμός, λειτούργησε σαν μοναστήρι εικονολατρών, όπου φυλάσσονταν σημαντικά κειμήλια, φερμένα από τα Ιεροσόλυμα, ανάμεσα στα οποία και η εικόνα της Παναγίας, που φέρει την επιγραφή «Αγία Σιών», απ’ όπου πιθανολογείται ότι προέρχεται και το όνομα Αγιάσος. Σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα είναι έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Το 1173 εγκαινιάστηκε ο ναός, όπου μεταφέρθηκαν όλα αυτά τα σημαντικά κειμήλια. Ο ναός γιορτάζει το Δεκαπενταύγουστο, όπου πλήθος κόσμου φθάνει στην Αγιάσο, ενώ πολλοί ντόπιοι ανεβαίνουν με τα πόδια από πολλά χωριά του νησιού.
- Ο Άγιος Αθανάσιος (Μητρόπολη)
Η σημερινή Μητρόπολη. Χτίστηκε στις αρχές του 18ου αιώνα, με χαρακτηριστικό γνώρισμα, το γοτθικού ρυθμού καμπαναριό με ύψος τριάντα τρία μέτρα, και βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, πολύ κοντά στην πλατεία Σαπφούς. Ο ναός ανήκει στον τύπο της σταυροειδούς τρίκλιτης βασιλικής με εγγεγραμμένο θόλο. Το τέμπλο του, όπως και η Αγία Τράπεζα και ο αρχιερατικός θρόνος, είναι δείγματα της μεταβυζαντινής ξυλογλυπτικής τέχνης, ενώ η τοιχογράφηση έγινε από το γνωστό Λέσβιο ζωγράφο Βασίλειο Κεσανλή. Στο ναό φιλοξενείται το λείψανο του Αγίου Θεοδώρου, ο οποίος απαγχονίστηκε από τους Οθωμανούς το 1795, αφού διακήρυξε δημόσια τη χριστιανική του πίστη.
Η εκκλησία πάνω στο βράχο που δεσπόζει στην Πέτρα, είναι αφιερωμένη στην Παναγία. Σύμφωνα με την παράδοση, γύρω στα 1600, ένα καράβι μετά από φουρτούνα, άραξε στα απέναντι νησάκια. Πάνω στο καράβι υπήρχε μία εικόνα της Παναγίας, που τις μέρες εκείνες εξαφανίστηκε κι ένα φως εμφανίστηκε πάνω στο βράχο. Όταν οι ναυτικοί ανέβηκαν πάνω, βρήκαν την εικόνα και την πήραν μαζί τους. Το περιστατικό επαναλήφθηκε μέχρι που οι ναυτικοί αποφάσισαν να χτίσουν ένα εκκλησάκι για να στεγάσει το εικόνισμα. Ο τωρινός ναός χτίστηκε αργότερα, το 1840. Για να φθάσετε μέχρι πάνω, θα ανεβείτε 114 σκαλισμένα σκαλοπάτια, απ’ όπου η θέα είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Το Δεκαπενταύγουστο γίνεται μεγάλο πανηγύρι με πλήθος κόσμου να ανεβαίνει για να προσκυνήσει.
Μοναστήρια
- Μονή Αγίων Ραφαήλ, Νικολάου και Ειρήνης
Χτισμένη στον ελαιόφυτο λόφο των Καρυών, είναι ένα από τα πλέον γνωστά προσκυνήματα. Η σημερινή μονή έχει οικοδομηθεί στη δεκαετία του 1960, στα θεμέλια παλιότερου μοναστηριού, το οποίο λειτούργησε σε δύο διαφορετικές περιόδους της βυζαντινής εποχής και καταστράφηκε ολοσχερώς από Οθωμανούς το 1463. Οι τρεις άγιοι μαρτύρησαν κατά την επιδρομή των Οθωμανών, συνοδευόμενοι στο μαρτυρικό θάνατο και από άλλους κατοίκους της Θερμής, με αφορμή μια τοπική στάση, που προκάλεσε τη μανία των Οθωμανών για εκδίκηση. Μετά από αυτό, οι κάτοικοι του χωριού έθαψαν τους χριστιανούς που μαρτύρησαν στο μοναστήρι και κάθε χρόνο τιμούσαν τη μνήμη τους, την ημέρα του μαρτυρίου τους. Η παράδοση αναφέρει ότι ένας καλόγερος περιφέρονταν στον τόπο αυτόν και έπειτα χάνονταν μέσα σε μια λάμψη. Η οπτασία αυτή ήταν ο Άγιος Ραφαήλ, ο οποίος φανερώθηκε σε αρκετούς πιστούς και τους ομολόγησε το μαρτύριο το δικό του και των υπόλοιπων χριστιανών στο μοναστήρι των Καρυών. Οι έρευνες στα αρχεία του Πατριαρχείου, επιβεβαίωσαν τα όσα ανέφερε, ότι δηλαδή μαρτύρησε στις 9 Απριλίου το 1463, την ημέρα που τιμάται η μνήμη του.
Σήμερα το μοναστήρι του Αγίου Ραφαήλ, που ξανακτίστηκε στη θέση του παλαιότερου μοναστηριού, αποτελεί πόλο έλξης για χιλιάδες πιστούς απ’ όλο τον κόσμο. Στη μονή λειτουργεί και ξενώνας για τους προσκυνητές. Το μοναστήρι βρίσκεται στην περιοχή της Θερμής.
Τηλ.: 22510 71259
Η εικόνα του Ταξιάρχη
Ο Ταξιάρχης είναι προστάτης και πολιούχος του Μανταμάδου αλλά θεωρείται και προστάτης ολόκληρου του νησιού. Μέχρι σήμερα η εικόνα του, προκαλεί δέος με το αυστηρό ύφος του Αρχάγγελου, τα μεγάλα μάτια και το μαύρο χρώμα, τη φοβερή ρομφαία και τα επιχρυσωμένα φτερά. Η εικόνα στο εσωτερικό του ναού, είναι μία από τις ελάχιστες ανάγλυφες εικόνες σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Σύμφωνα με το θρύλο, η μονή δέχθηκε την επιδρομή Σαρακηνών πειρατών, οι οποίοι κατέσφαξαν τους μοναχούς, με εξαίρεση ένα νέο δόκιμο καλόγερο, ο οποίος πρόλαβε να κρυφτεί στην οροφή της εκκλησιάς. Από κει είδε μετά το μακελειό, τη μορφή του Αρχάγγελου να φτερουγίζει πάνω από τα πτώματα των μοναχών. Παίρνοντας χώμα, που είχε ποτιστεί με το αίμα τους, και κερί, έφτιαξε τη μορφή του Ταξιάρχη, όπως πρόλαβε να την αντικρύσει. Σήμερα βλέπουμε μόνο το κεφάλι και όχι ολόκληρο το σώμα, όπως το είχε φτιάξει ο μοναχός.
Οι πιστοί εναποθέτουν μέχρι σήμερα, ως τάματα, σιδερένια παπούτσια, επειδή η παράδοση θέλει τον Αρχάγγελο να τα φορά τις νύχτες. Η εκκλησία γιορτάζει την Κυριακή των Μυροφόρων, δύο εβδομάδες μετά την Ανάσταση, με μεγάλο θρησκευτικό και εμπορικό πανηγύρι συνοδευόμενο με ταυροθυσία και κατόπιν παρασκευή του παραδοσιακού φαγητού «κισκέκ», που διανέμεται εθιμοτυπικά στους προσκυνητές, οι οποίοι εξακολουθούν σε μεγάλο ποσοστό, να έρχονται στον Άγιο με τα πόδια την παραμονή της γιορτής, από χιλιόμετρα μακριά, αλλά και καβαλάρηδες με τα άλογά τους στολισμένα, για να τιμήσουν τον Ταξιάρχη.
Το μοναστήρι βρίσκεται βόρεια του Μανταμάδου, στο δρόμο που οδηγεί προς τη Σκαμνιά.
Τηλ.: 22530 61214
5 χλμ. από την Καλλονή με κατεύθυνση βορειοδυτικά προς το Σίγρι, βρίσκεται η Μονή Λειμώνος, που ιδρύθηκε από τον Άγιο Ιγνάτιο Αγαλλιανό το 1526. Είναι ένα μεγάλο συγκρότημα με μεγάλη εσωτερική αυλή και πολλά διώροφα και τριώροφα κτήρια, ενώ το καθολικό της μονής, άβατο για τις γυναίκες, εντυπωσιάζει με το τέμπλο, ξυλόγλυπτο και επίχρυσο, τεχνοτροπίας οθωμανικού μπαρόκ. Η μονή υπήρξε σημαντικό μορφωτικό και πολιτισμικό κέντρο στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Εκεί λειτουργούσε η Λειμωνιάδα Σχολή, στην οποία έρχονταν μαθητές απ’ όλο το Αιγαίο. Η βιβλιοθήκη της μονής φιλοξενεί σημαντικά βιβλία και χειρόγραφα από τον 9ο αι. Λειτουργεί επίσης μουσείο με σπουδαία κειμήλια, όπως βυζαντινά και μεταβυζαντινά χειρόγραφα και εικόνες, έντυπα, ιερά άμφια, λειτουργικά σκεύη, άγια λείψανα και λαογραφικά εκθέματα.
Τηλ.: 22530 22289
(Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου)
Βρίσκεται στην κορυφή του όρους Όρδυμνος, στο δρόμο για το Σίγρι, πάνω σε κρατήρα ηφαιστείου. Έχει φρουριακή αρχιτεκτονική μορφή και οχυρωματικό πύργο.
H μονή διαθέτει αξιόλογη ιστορική βιβλιοθήκη, με δεκάδες παλαιότυπα βιβλία, που χρονολογούνται από το 1535 μέχρι το 1845. Στο μουσείο της, εκτίθενται αξιοθαύμαστα και πολύτιμα ιστορικά αντικείμενα τέχνης, όπως μητροπολιτικές ράβδοι, χρυσοκέντητα άμφια και ιερά λείψανα. Λόγω του υψόμετρου (634 μ.), η θέα από το μοναστήρι είναι εκπληκτική.
Τηλ.: 22530 54259
- Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Δαμανδρίου
Το μοναστήρι βρίσκεται στην καταπράσινη πλαγιά ενός λόφου, λίγο πριν φθάσουμε στον Πολιχνίτο, σε απόσταση 2 περίπου χιλιομέτρων από την κεντρική οδική αρτηρία. Ο δρόμος που διανύουμε από τον κεντρικό, είναι σε πολύ καλή κατάσταση. Το καθολικό διαθέτει αξιόλογες τοιχογραφίες, οι οποίες σε κάποια σημεία έχουν επιζωγραφηθεί, ενώ το ξυλόγλυπτο τέμπλο ανήκει σε διαφορετικές περιόδους κατασκευής. Δε γνωρίζουμε πότε ιδρύθηκε, σίγουρα πάντως υπήρχε κατά τη βυζαντινή εποχή, ενώ το 2005 επανασυστάθηκε και λειτουργεί ως ανδρικό μοναστήρι με τρεις πολύ φιλόξενους μοναχούς.
Τηλ.: 22520 41319